Rozwód wiąże się z koniecznością uregulowania kwestii majątkowych łączących małżonków. Wprawdzie podział majątku w świetle prawa może zostać złożony w każdym momencie (nawet kilkanaście lat po ustaniu małżeństwa), niemniej odwlekanie tej kwestii niesie ze sobą trudności dowodowe (co może negatywnie wpływać na interes danego małżeństwa) a także trudności w zarządzaniu majątkiem po rozwodzie. W praktyce często rodzi się pytanie, czy wina za rozpad pożycia małżeńskiego nie wpływa na sposób podziału majątku małżonków. Zgodnie z przepisami Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego każdemu z małżonków przysługuje równa część majątku zgromadzonego w trakcie trwania związku małżeńskiego a wina w rozwodzie co do zasady wpływu na podział majątku nie ma. Zasada ta może jednak w pewnych przypadkach zostać zmodyfikowana.
Wina w rozwodzie
W pierwszej kolejności warto podkreślić, że kwestie związane z rozwodem z orzeczeniem winy oraz podziałem majątku to w polskim prawie dwie odrębne sprawy.
Orzeczenie o winie jednego z małżonków może oddziaływać na inne aspekty rozwodu, takie jak na przykład na zasadność roszczenia o alimenty na małżonka niewinnego. Jednak podział majątku pozostaje niezależny od tych ustaleń i przebiega według zasad określonych przez prawo, które nie uwzględnia winy jako kryterium decydującego.
Zasady podziału majątku wspólnego
Każdy z małżonków, niezależnie od tego, kto ponosi winę za rozpad małżeństwa, ma prawo do połowy majątku wspólnego. Zasada równości udziałów stanowi podstawę podziału, a sąd rozpatrując sprawę, ustala najpierw skład oraz wartość zgromadzonego majątku. Następnie dokonuje jego podziału, dzieląc go równo pomiędzy obie strony, bez uwzględniania przyczyn rozwodu.
Istnieje jednak możliwość, by jeden z małżonków wystąpił o ustalenie nierównych udziałów, powołując się na dwie przesłanki.
Każdy z małżonków ma prawo żądać, by udziały w majątku wspólnym były ustalane w zależności od wkładu, jaki każdy z nich wniósł w jego powstanie. Jednak sądy sięgają po ten mechanizm rzadko, traktując go jako wyjątkowy i nie mogąc używać go jako formy represji wobec małżonka winnego rozpadowi małżeństwa. Przy rozważaniu nierównych udziałów w majątku brany pod uwagę może być brak zaangażowania w tworzenie wspólnego majątku lub zaniedbywanie obowiązków wobec rodziny, a nie sama wina za rozkład pożycia. Przykładem mogą być sytuacje, w których jedno z małżonków trwoni zarobione środki na hazard, podczas gdy drugie ponosi ciężar utrzymania rodziny.
Prawo przewiduje dwie przesłanki żądania nierównych udziałów w podziale majątku wspólnego: ważne powody oraz wkład małżonków w tworzenie majątku wspólnego. Należy podkreślić, że obie przesłanki muszą zostać spełnione jednocześnie. Spełnienie tylko jednej z nich nie daje podstaw do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym.
Ważnym powodem może być na przykład sytuacja, gdy rozwód wynikał z nieodpowiedzialnego zarządzania finansami, takiego jak na przykład uzależnienie od hazardu, co było podstawą rozkładu pożycia poprzez niewłaściwe gospodarowanie wspólnymi środkami.
Należy podkreślić, że różnica w podziale majątku nie może wynikać z faktu, iż jedno z małżonków pracuje zawodowo, a drugie zajmuje się domem i wychowywaniem dzieci. Przy ocenie wkładu w powstanie majątku wspólnego uwzględnia się także osobisty trud włożony w prowadzenie gospodarstwa domowego i opiekę nad dziećmi.
Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym stanowi wyjątek od reguły i zawsze wymaga decyzji sądu. Niewątpliwie, takie rozstrzygnięcie ma charakter konstytutywny, a żądanie w tym zakresie odnosi się do całości wspólnego majątku. Warto podkreślić, że w sytuacjach skrajnych orzeczenie sądu o nierównym podziale może skutkować całkowitym pozbawieniem jednego z małżonków udziału w majątku wspólnym.
Żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym nie podlega przedawnieniu. Zarówno orzecznictwo, jak i literatura prawnicza wskazują, że wynika ono z podmiotowego prawa kształtującego, które w swojej naturze nie jest ograniczone czasowo. Warto również zaznaczyć, że tego rodzaju roszczenie zawiera elementy niemajątkowe. Co więcej, może być ono zgłoszone w ramach postępowania o podział majątku wspólnego, które samo w sobie nie jest objęte terminem przedawnienia. Ważnym ograniczeniem jest jednak fakt, że po prawomocnym zakończeniu podziału majątku wspólnego zgłoszenie takiego żądania staje się niemożliwe.
Podział majątku może nastąpić na mocy umowy lub w postępowaniu sądowym. W przypadku, gdy w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Podział majątku u notariusza jest szybszą i bardziej efektywną metodą, jednak wymaga zgody obu stron. W razie braku porozumienia co do wartości, sposobu podziału czy nierównych udziałów, strony muszą skierować sprawę do sądu, gdzie konflikt zostanie rozstrzygnięty na drodze postępowania sądowego. Warto wówczas skonsultować się z adwokatem, który pomoże sformułować odpowiedni wniosek – radzi adwokat dr Agata Koschel-Sturzbecher (www: poznanrozwod.pl).
Przyczynianie się do powstania majątku wspólnego
Kluczowym elementem przy rozważaniu nierównych udziałów w majątku wspólnym jest stopień, w jakim małżonkowie przyczynili się do jego powstania. Pod uwagę bierze się nie tylko konkretne działania zwiększające wspólny majątek, ale także zaangażowanie w realizację obowiązków rodzinnych. Sąd, oceniając tę kwestię, nie może ograniczyć się wyłącznie do analizy finansowej, takiej jak porównanie dochodów. Istotne są również wysiłki podejmowane na rzecz zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rodziny i jej codziennego życia.
Kto może wystąpić z powództwem o ustalenie nierównych udziałów?
Prawo do wystąpienia z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym przysługuje każdemu z małżonków, a także spadkobiercom zmarłego małżonka, pod warunkiem, że spadkodawca wcześniej wniósł powództwo o unieważnienie małżeństwa, rozwód lub separację. Spadkobiercy nie mają jednak takiego prawa, jeśli powództwo o unieważnienie małżeństwa zostało wniesione przez prokuratora lub inną osobę, nawet jeśli było zasadne. Dodatkowo, z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym może wystąpić również prokurator.
