Współczesny przemysł przetwórczy, w szczególności drzewny, meblarski, chemiczny czy metalowy, wiąże się nie tylko z powszechnymi uciążliwościami takimi jak wszechobecny hałas, szkodliwe zapylenie czy wibracje. W bardzo wielu z tych branż na co dzień pracownicy i właściciele stykają się z niezwykle realnym, a zarazem śmiertelnie niebezpiecznym zagrożeniem wybuchem mieszanin pyłowo-powietrznych. W obszarach, gdzie w trakcie obróbki pojawiają się w powietrzu palne i wybuchowe pyły (np. drobnoziarnisty pył drzewny z MDF, opiłki aluminium, pyły z tworzyw sztucznych czy wyschnięta mgiełka lakiernicza), standardowe, dostępne w sklepach budowlanych wentylatory i odkurzacze absolutnie nie mają racji bytu. Ich zastosowanie to proszenie się o tragedię. Z pomocą, a zarazem z rygorystycznymi wymogami, przychodzi międzynarodowa dyrektywa ATEX, z której literą i duchem powinien być gruntownie zaznajomiony każdy inwestor stawiający na stabilność firmy i bezpieczeństwo swojej produkcji.
Czym dokładnie jest europejska dyrektywa ATEX i jak klasyfikuje się strefy zagrożenia?
Termin ATEX (z języka francuskiego: Atmosph?res Explosibles) to zbiór surowych dyrektyw Unii Europejskiej, które bardzo precyzyjnie określają zasady bezpieczeństwa pracy, organizację zakładu oraz wymagania techniczno-konstrukcyjne dla wszystkich urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do pracy w tzw. atmosferach wybuchowych. Zgodnie z tym prawem, każdy zakład produkcyjny, w którym występuje chociażby najmniejsze ryzyko powstania takiej zapalnej atmosfery, ma bezwzględny obowiązek sporządzić obszerny Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (w skrócie DZPW). Dokument ten wyznacza i mapuje przestrzenie produkcyjne, dzieląc je na ściśle określone strefy zagrożenia (w przypadku pyłów są to strefy oznaczane numerami 20, 21 i 22). Sama klasyfikacja zależy od rzetelnej oceny tego, jak często, z jakim prawdopodobieństwem oraz przez jak długi czas w danym miejscu hali występuje groźna chmura pyłowa, która w każdej chwili jest zdolna do natychmiastowego zapłonu.
Kiedy i dlaczego zwykły pył drzewny lub lakierniczy staje się bombą?
W powszechnej opinii i świadomości wielu osób, do niszczycielskiego wybuchu w fabryce potrzebny jest ulatniający się gaz ziemny, nieszczelne butle z propan-butanem lub opary wysoce lotnych rozpuszczalników. Nic bardziej mylnego. Mechanika eksplozji pyłowej dowodzi, że zwykły, suchy i bardzo drobny pył (np. po szlifowaniu drewna) unoszący się w powietrzu i tworzący gęstą chmurę o odpowiednim stężeniu, to gotowy materiał wybuchowy. Potrzebuje on wymieszania z tlenem z otoczenia oraz zaledwie jednego, najmniejszego impulsu inicjującego zapłon. Rolę zapalnika może pełnić przypadkowa iskra spod szlifierki kątowej, niewidoczne gołym okiem wyładowanie nagromadzonej energii elektrostatycznej z nieuziemionej maszyny, usterka układu elektrycznego czy wręcz nagrzana do odpowiedniej temperatury obudowa zatartego łożyska silnika. Największe nagromadzenie tych czynników, a co za tym idzie krytyczne zagrożenie, występuje w obszarach szlifierni zintegrowanych z malarnią, instalacjach przesypu i przeładunku biomasy oraz w zaniedbanych kabinach lakierniczych, gdzie nawarstwia się pył po przetrysku.
Wymagania techniczne i konstrukcyjne dla mobilnych urządzeń odciągowych
Często zdarza się, że przy mniejszych, tymczasowych stoiskach szlifierskich, w warsztatach prototypowych lub podczas prac serwisowo-remontowych nie ma możliwości ani ekonomicznego uzasadnienia do budowy potężnej, centralnej sieci rurociągów odpylających. Z punktu widzenia bezpieczeństwa nie zwalnia to jednak pracodawcy z obowiązku chronienia załogi przed wybuchem. Jeżeli dany proces odbywa się w wyznaczonej w DZPW strefie zagrożenia, niezbędne jest wdrożenie specjalistycznych i dedykowanych maszyn. Odpowiednio zaprojektowane mobilne systemy odciągowe zgodne z ATEX to klasa urządzeń diametralnie różniąca się od zwykłych odpylaczy workowych. Posiadają one szereg certyfikowanych rozwiązań: pełne wykonanie antyelektrostatyczne niwelujące ładunki, zaawansowane wirniki wentylatorów z materiałów nieiskrzących (np. z wysokogatunkowego aluminium lub specjalnych stopów mosiądzu, które w razie kontaktu z obudową nie wytworzą iskry), w pełni izolowane silniki elektryczne w pancernej osłonie ognioszczelnej, kable w grubych powłokach oraz specjalne, przeplatane przewodzącymi nićmi worki filtracyjne, których zadaniem jest natychmiastowe neutralizowanie elektryczności statycznej.
Prawna i finansowa odpowiedzialność pracodawcy za błędy
Dopuszczenie pracownika do realizacji zadań szlifierskich czy przesypowych w strefie sklasyfikowanej jako zagrożona wybuchem przy użyciu standardowego urządzenia (odkurzacza przemysłowego lub odciągu rzemieślniczego) bez wymaganej unijnej certyfikacji Ex (znanej potocznie jako certyfikat ATEX) jest traktowane przez prawo jako rażące, celowe naruszenie elementarnych przepisów Bezpieczeństwa i Higieny Pracy. W przypadku rutynowej lub interwencyjnej kontroli ze strony Państwowej Inspekcji Pracy, pracodawca łamiący tę zasadę musi liczyć się z nałożeniem ogromnych kar finansowych, a inspektor na miejscu wydaje rygorystyczny nakaz natychmiastowego wstrzymania procesów produkcyjnych. Konsekwencje te bledną jednak w obliczu faktycznego pożaru lub wybuchu. Jeśli w wyniku użycia sprzętu nie-ATEX dojdzie do eksplozji, w której zniszczeniu ulegnie hala maszynowa lub co gorsza ucierpią pracownicy, towarzystwo ubezpieczeniowe po przeprowadzeniu śledztwa bez najmniejszych wątpliwości odmówi wypłaty wielomilionowego odszkodowania z polisy firmowej, doprowadzając przedsiębiorstwo na skraj bankructwa, a na zarząd mogą spaść wyroki karne. Dlatego też wybór i zakup poprawnie certyfikowanych systemów odciągowych powinien być traktowany w kategoriach absolutnie bezkompromisowej polisy na życie i przetrwanie biznesu, a nie jako pole do poszukiwania ryzykownych oszczędności.
